Jak projektować dla wszystkich? 7 zasad projektowania uniwersalnego w praktyce
Tworzenie otoczenia, które sprzyja każdemu użytkownikowi, bez względu na jego wiek, sprawność czy status zdrowotny, przestało być domeną wyłącznie wąskiej grupy specjalistów. Dziś to fundament nowoczesnej architektury i designu. Projektowanie uniwersalne, znane również jako universal design, to strategia, która ma na celu promowanie społeczeństwa włączającego wszystkich obywateli oraz zapewnienie im pełnej równości i możliwości uczestnictwa w życiu społecznym.
Czym dokładnie charakteryzuje się to podejście? Poznaj 7 zasad uniwersalnego projektowania które dotyczą kształtowania otoczenia oraz sposobu korzystania z przestrzeni i produktów przez użytkowników o różnych możliwościach.
Czym jest projektowanie uniwersalne?
Koncepcja ta, sformułowana przez architekta Ronalda Mace’a, wykracza poza tradycyjne usuwanie barier architektonicznych. To filozofia projektowania produktów i otoczenia, która dąży do zoptymalizowania ich funkcjonalności w w możliwie największym stopniu. W przeciwieństwie do koncepcji ogólnej dostępności dla osób z obniżoną funkcjonalnością, projektowanie uniwersalne opiera się na zasadzie równości – produkt ma być tak samo dobry dla rodzica z wózkiem dziecięcym, osoby starszej, jak i sprawnego sportowca.
Zasady projektowania uniwersalnego
W 1997 roku zespół ekspertów pod kierunkiem Mace’a opracował siedem wytycznych, które do dziś stanowią biblię dla osób zajmujących się kształtowaniem przestrzeni i przedmiotów. Zasady projektowania uniwersalnego przewidują rozwiązania, które pozwalają ocenić istniejące projekty oraz kierować procesem twórczym tak, aby projektowanie produktów czy budynków nie stygmatyzowało i nie wykluczało żadnej grupy społecznej.
Zasada 1 – równe użytkowanie przestrzeni
Projekt powinien umożliwiać sprawiedliwe wykorzystanie przestrzeni przez ludzi o różnych umiejętnościach i mobilności. Nie wprowadza się oddzielnych rozwiązań dla wybranych grup. Każda osoba wchodzi do budynku i porusza się po nim tą samą drogą.
W praktyce oznacza to szerokie, bezprogowe wejście główne do budynku publicznego. Z jednego wejścia korzystają osoby poruszające się na wózku, rodzice z wózkami dziecięcymi i osoby starsze. W mieszkaniach podobną funkcję pełni prysznic typu walk-in bez brodzika.
Zasada 2 – elastyczność w użytkowaniu
Projekt powinien uwzględniać różne sposoby korzystania z danego rozwiązania. Jedna forma obsługi nie sprawdzi się u wszystkich użytkowników.
Dobrym przykładem są nożyczki przeznaczone dla osób prawo- i leworęcznych. Podobnie działa biurko z regulowaną wysokością blatu. Użytkownik może pracować na siedząco lub na stojąco, zależnie od potrzeb i wygody.
Zasada 3 – prosta i intuicyjna obsługa
Obsługa produktu lub przestrzeni powinna być zrozumiała, niezależnie od doświadczenia, wiedzy, umiejętności językowych czy obecnego poziomu koncentracji użytkownika. Projekt powinien uwzględniać również różne umiejętności odbiorców oraz różny poziom doświadczenia w korzystaniu z technologii i przestrzeni publicznych.
W praktyce oznacza to czytelne menu w aplikacjach mobilnych oraz jasny układ funkcji. W budynkach publicznych sprawdzają się proste oznaczenia przycisków w windach i logiczny układ informacji kierunkowej.
Zasada 4 – czytelna informacja
Informacje przekazywane w przestrzeni powinny być dobrze widoczne i zrozumiałe, niezależnie od warunków otoczenia czy zdolności sensorycznych użytkownika.
W praktyce stosuje się wyraźny kontrast kolorystyczny na krawędziach schodów. W komunikacji miejskiej pojawiają się zapowiedzi głosowe i jednocześnie wyświetlane nazwy przystanków. Dodatkowe oznaczenia w alfabecie Braille’a pojawiają się na poręczach i panelach sterowania.
Zasada 5 – tolerancja na błędy
Projekt powinien ograniczać skutki pomyłek i nieuwagi. Użytkownik może popełnić błąd, dlatego rozwiązanie powinno zmniejszać ryzyko niebezpiecznych sytuacji.
Dobrym przykładem jest funkcja „cofnij” w programach komputerowych. W przestrzeni publicznej podobną rolę pełnią antypoślizgowe nawierzchnie na chodnikach i schodach, które zmniejszają ryzyko upadku.
Zasada 6 – niski wysiłek fizyczny
Korzystanie z produktu lub przestrzeni nie powinno wymagać dużej siły ani długotrwałego wysiłku. Obsługa ma być wygodna i naturalna, przy zachowaniu minimalnego wysiłku użytkownika.
W praktyce stosuje się klamki typu dźwignia zamiast gałek. Takie rozwiązanie łatwo nacisnąć dłonią lub przedramieniem. W wielu obiektach usługowych montuje się również drzwi otwierane automatycznie.
Zasada 7 – odpowiednie wymiary i przestrzeń
Projekt powinien uwzględniać różne rozmiary ciała oraz różne sposoby poruszania się. Odpowiednia wielkość i przestrzeń przewidziana do podejścia, sięgnięcia oraz manipulowania przedmiotem muszą być zapewnione niezależnie od wielkości ciała czy postawy użytkownika.
W praktyce oznacza to szerokie korytarze i odpowiednią przestrzeń manewrową. Osoba poruszająca się na wózku może swobodnie zawrócić lub przejechać obok innych osób. Włączniki światła montuje się na wysokości dostępnej zarówno dla dzieci, jak i osób siedzących.
Dlaczego projektowanie uniwersalne staje się obecnie standardem?
Współczesna demografia, w tym starzenie się społeczeństw, wymusza na architektach i projektantach zmianę myślenia. Koncepcja uniwersalnego projektowania przestaje być dobrą wolą, a staje się wymogiem rynkowym i prawnym (co podkreśla m.in. Ministerstwo Rozwoju w swoich wytycznych), a także wynika z zapisów Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, która promuje równe uczestnictwo w życiu społecznym.
Na popularyzację projektowania uniwersalnego wpływa kilka czynników:
- starzenie się społeczeństwa i rosnąca liczba osób starszych, które potrzebują przestrzeni łatwej w codziennym użytkowaniu
- większa świadomość dostępności wśród projektantów, inwestorów oraz instytucji publicznych
- rozwój przepisów dotyczących dostępności budynków, usług cyfrowych i przestrzeni publicznych
- rosnące znaczenie projektowania przyjaznego dla rodzin z dziećmi oraz osób czasowo ograniczonych ruchowo
- potrzeba tworzenia przestrzeni publicznych dostępnych dla wszystkich użytkowników bez dodatkowych adaptacji
- ekonomiczne podejście do projektowania, w którym lepiej zaplanować rozwiązania dostępne od początku niż później przebudowywać gotowe obiekty.
Dostosowanie otoczenia do szczególnych potrzeb przynosi korzyści wszystkim. Niskopodłogowe autobusy ułatwiają życie nie tylko osobom na wózkach, ale też podróżnym z ciężkim bagażem. Czytelne systemy informacyjno-komunikacyjne redukują stres u każdego, kto znajdzie się w nowym, skomplikowanym miejscu, np. na lotnisku. Projektowanie uniwersalne to inwestycja w komfort, która eliminuje potrzebę kosztownej adaptacji lub specjalistycznego projektowania w przyszłości.
Projektowanie uniwersalnych produktów z GRID
W Grid Studio Projektowe wierzymy, że dobry design to taki, który nie wyklucza. Od 2001 roku tworzymy projekty z zakresu wzornictwa przemysłowego i aranżacji wnętrz, w których koncepcja ogólnej dostępności jest wpisana w cały proces twórczy.
Dzięki wieloletniemu doświadczeniu oferujemy zoptymalizowane rozwiązania, które najlepiej odpowiadają potrzebom użytkowników o różnych umiejętnościach. Dopracowujemy każdy projekt do najmniejszego szczegółu, dbając o to, by produkt spełnił oczekiwania w największym możliwym stopniu.
Poszukujesz wsparcia w projektowaniu produktu lub przestrzeni zgodnej z zasadami dostępności? Skontaktuj się z nami – wspólnie stworzymy rozwiązania, które wykraczają ponad przyjęte standardy i będą służyć wszystkim użytkownikom.
FAQ
Czym różni się projektowanie uniwersalne od usuwania barier?
Usuwanie barier polega na dostosowaniu już istniejącej przestrzeni lub produktu do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością. Zmiany pojawiają się dopiero wtedy, gdy pojawi się problem z dostępnością. Najczęściej są to dodatkowe elementy montowane w gotowym obiekcie, na przykład rampa przy schodach, platforma przy wejściu do budynku albo uchwyty w łazience.
Projektowanie uniwersalne działa inaczej. Dostępność uwzględnia się już na etapie planowania. Architekt, projektant produktu lub twórca usługi zakłada od początku, że z rozwiązania będą korzystać osoby w różnym wieku, o różnej sprawności i wzroście. Dzięki temu nie ma potrzeby wprowadzania późniejszych przeróbek.
Czy istnieją normy lub wytyczne dotyczące projektowania uniwersalnego?
Tak. W wielu krajach obowiązują przepisy dotyczące dostępności budynków publicznych i usług cyfrowych. W Polsce wytyczne przygotowują między innymi instytucje rządowe oraz organizacje zajmujące się dostępnością przestrzeni.
Czy projektowanie uniwersalne dotyczy tylko budynków?
Nie, zasady te mają zastosowanie we wszystkich sferach życia: od wzornictwa przemysłowego, przez projektowanie stron internetowych (dostępność cyfrowa), aż po usługi ogólnodostępne i edukację.
Dotyczą także transportu publicznego, systemów informacji w miastach oraz przestrzeni rekreacyjnych. Zasady projektowania uniwersalnego wykorzystuje się przy tworzeniu aplikacji mobilnych, bankomatów, biletomatów czy systemów sprzedaży online. Coraz częściej pojawiają się również w projektowaniu produktów codziennego użytku, takich jak sprzęt AGD, meble czy opakowania.
Czytaj także: